İRAN'IN INSAN HAKLARI IHLALLERI DOSYASI KABARIYOR- Sevda Zenjanlı

İRAN'IN INSAN HAKLARI IHLALLERI DOSYASI KABARIYOR

Sevda Zenjanlı -Tahran - BİA Haber Merkezi -11 Mayıs 2009, Pazartesi

Dilara'nın 17 yaşında "işlediği" suçtan idamı, hak ihlallerini yeniden gündeme getirdi.

Gözaltında ve hapishanede ölüm, çocuk yaştakilerin idamı, Fars olmayanlara baskı ve ayrımcılık, onaylanmayan düşüncelerin cezalandırılması, giderek yaygınlaşıyor.

Bir hafta önce İran'da 23 yaşındaki Dilara Darabi'nin idam edildiği haberi, dünyanın dikkatinin yeniden ülkedeki insan hakları durumuna çevrilmesine neden oldu. Dilara Darabi, 17 yaşındayken işlemekle suçlandığı bir cinayet yüzünden idam cezasına çarptırılmış ve bu durum uluslararası insan hakları kuruluşlarının tepkisini çekmişti. Cinayeti işlediğine dair, daha sonra değiştirdiği kendi ifadesi dışında hiçbir kanıt bulunmayan Dilara için birkaç yıldır yürütülen kampanyalar, İran devlet yetkililerinin 19 Nisan Pazar günü bu idamı 2 ay için ertelediklerini ilan etmelerine neden olmuştu. Ancak İran yetkilileri, bu açıklamadan sadece 19 gün geçtikten sonra Darabi'yi avukatına bile haber vermeden idam ettiler.

Çocukların idamı

İran'ın da imzaladığı Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Bildirisi, suçun işlendiği tarihte 18 yaşından küçük olan çocuk suçlular için ölüm cezasını yasaklıyor. Buna rağmen Af Örgütü rakamlarına göre 8'i geçen yıl olmak üzere 1990'dan bu yana 42 İran vatandaşı, işlediği suçlardan ötürü reşit olmadan idam edildi. Başta Uluslararası Af Örgütü -Amnesty International- olmak üzere pek çok kuruluş cezanın bu şekilde infaz edilmesini kınadı. Dünyanın dört bir yanından insan hakları savunucuları bugünlerde Dilara'nın idamını İran konsolosluklarının önünde toplanarak protesto ediyorlar.

"Düşünce suçluları"na zulüm

Yine bundan kısa bir süre önce, biri internet günlüğü (blog) yazarı olan üç düşünce suçlusu İran Hapishanelerinde gözaltındayken hayatını kaybetmişti. 29 yaşındaki webblog yazarı Ümid Rıza Mirsayafi "Dini Lidere (Hamaney) Hakaret Etmek" suçlamasıyla tutuklanmış ve 18 Mart günü işkenceleriyle ünlü Evin Hapishanesinde ölmüştü. Bunun üzerine Sınır Tanımayan Gazeteciler örgütü başta olmak üzere birçok kuruluş İran devletinin bu ölümden sorumlu olduğunu açıkladı ve olayın aydınlanması için bir soruşturma komisyonu oluşturulması talep edildi. Mirsayafi, tutuklanmasının ardından internet günlüğünde yayınladığı yazıların çoğunun geleneksel Fars müziği ile ilgili olduğunu ve sadece kendi arkadaş çevresinin okuduğu özel bir alan olduğunu söylemişti.

İran'ın insan hakları ihlallerinin gündeme gelmesine neden olan bir diğer gelişme de ABD-İran çifte vatandaşı gazeteci Roxana Saberi'nin 8 yıl hapis cezasına çarptırılması oldu. Tutukluğu bulunduğu Evin Hapishanesinde açlık grevine başlayan Saberi önce sadece alkol satın almakla suçlanmış, ancak daha sonra casusluk suçlamasıyla mahkemeye çıkarılmıştı. Saberi'nin yargı sürecinin adaletsizce yürütüldüğünü savunan uluslararası kuruluşlardan Sınır Tanımayan Gazeteciler (RSF) örgütünden gönüllüler, gazeteciyi desteklemek için Mayıs ayının başından itibaren dönüşümlü açlık grevi başlattılar. Saberi'nin serbest bırakılması için yürütülen uluslararası imza kampanyasına katılım 27.000'i aştı.

Fars olmayanlara ayrımcılık

İran'ın insan hakları ihlallerinden halkın her kesimi nasibini alıyor. Gündemde görünür olan bu vakalar bir yana, rejimin hak ihlallerinin bir de daha az bilinen boyutları var. Nüfusunun yarısından fazlası Fars olmayan etnik gruplardan oluşan İran'da Azerbaycanlı üniversite öğrencileri, gazeteciler ve aydınlar bu tavrın en büyük mağdurları.

İran Devleti, ülkenin sınır bölgelerinde yaşayan milletlere son yıllarda giderek artan bir kuşkuyla bakıyor ve bu toplumların huzursuzluğunu Batı'nın ve ABD'nin kışkırtması olarak yorumluyor. Azerbaycan kültürel kimliğini ve anadil haklarını savunanlar genellikle "Pan-Türkizm yayılmacılığı yaparak ülke güvenliğine karşı eylemlerde bulunmak" gibi ucu açık suçlamalarla karşılaşıyorlar.

İran Anayasasının 15. maddesine göre "İran halkının resmi ve ortak dili Farsçadır. Resmi yazışmalar, metinler ve senetler ve okullarda okutulan ders kitaplarının bu dilde olması gerekir. Fakat basında ve toplu iletişim araçlarında yerel ve etnik dillerin kullanılması ve okullarda Farsçanın yanında yerel edebiyatın okutulması (öğretilmesi) serbesttir".

Ancak İran Devleti, 30 yıldır kabul ettiği kendi Anayasasını uygulamıyor ve Farsça olmayan dillerin kullanımına büyük zorluklar çıkarılıyor. Örneğin 10 Aralık ve 2 Şubat tarihlerinde ülkenin kuzeyindeki Erdebil şehrinde, anadilde eğitim hakkıyla ilgili kültürel çalışmaları olan 6 aktiviste beşer yıl sürgünde hapis cezaları verildi. "Milli güvenlik aleyhine faaliyet etmek"le suçlanan bu kültürel aktivistlerin dördü üniversite öğrencisi, biri ise gazeteciydi. İran Anayasasına ve uluslararası hukuk kurallarına göre bir suça iki ayrı cezanın (hapis ve sürgün) verilmesi mümkün değil ancak mahkeme "tutukluların bulundukları eyaletin güvenliğini tehdit edebilecekleri" bahanesiyle aktivistleri İran'ın 6 ayrı eyaletinin hapishanelere gönderme kararını verdi. Temyiz başvurusunda bulunan Azerbaycanlı gençlerin geleceği belirsiz.

ADAPP (İran'da Azerbaycanlı Siyasi Tutukluları Savunma Birliği) kuruluşunun yıllık raporunda belirttiğine göre gözaltına alınan Azerbaycanlı kültürel aktivistlerin neredeyse tamamı işkence ve kötü muameleye maruz kalıyorlar.Yine İran'ın kendi Anayasasında maksimum gözaltı süresinin 48 saat olarak belirtilmesine rağmen aylar boyunca suçlamaları belirtilmeden gözaltında tutulanlar oluyor. İran Azerbaycanlısı gazeteci ve insan hakları aktivisti Said Metinpur, 2007 yılının Mayıs ayında gözaltına alınmış ve 278 (yaklaşık 9 ay) boyunca mahkemeye çıkarılmadan sorgulanmıştı. Gözaltına alınmasına gerekçe olarak "Türkiye'deki bir insan hakları konferansına katılımı" gösterilen Metinpur 9 ay süren gözaltından sonra tam 650 bin dolarlık kefalet karşılığında geçici olarak serbest bırakılmıştı. Azerbaycanlı gazeteci, mahkemede tıpkı Roksana Saberi gibi "İran'a karşı olan ülkelerle işbirliği yapmak"la suçlanıp 8 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Gözaltında ölüm

İran'ın gözaltındaki aktivistlere nasıl davrandığını gösteren çarpıcı bir örnek de Ferhad Mohseni'nin durumu... Ferhad,Mayıs 2008'de gözaltına alınmış ve 20 gün sonra işkence edilmiş cesedi Tebriz şehrindeki gölün kenarında bulunmuştu. Raporlara göre yetkililer, henüz 25 yaşındayken sorgu merkezinin hücresinde hayata gözlerini yuman Ferhad'ın ailesinin otopsi talebini reddettiler. Yurtdışından yayın yapan Farsça bir radyoya bu konuyla ilgili röportaj veren İranlı bir gazeteci de daha sonra gözaltına alındı.

İran İslam Cumhuriyeti, Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi'ni (ICCPR) imzalayan ülkelerden biri. Buna göre ülkede suçlaması ne olursa olsun gözaltındaki mahkumlara işkence etmek kesinlikle yasak. Ancak kendi anayasasının maddelerini çiğneyen devlet, imzaladığı uluslararası sözleşmeleri de hiçe sayıyor.

Devletin hukuksuz tavrı devam ettikçe İran halkının geleceğe yönelik tek umudu, insan haklarının evrenselliği doğrultusunda dünyanın bu ihlalleri her boyutuyla görmesi ve mağdur olan her kesime desteğini göstermesi oluyor. Zira İran'ın 80 yıldan uzun süredir içine hapsedildiği diktatörlük çemberini aşmanın tek yolu uluslararası dayanışmadan geçiyor. (SZ/EK)

______________________________________

Kaynaklar:

http://www.bianet.org/bianet/dunya/114419-ahmedinejadin-ulkesinde-farkli-olan-hersey-tehdit-altinda

http://www.birgun.net/actuel_index.php?news_code=1242176827&day=13&month=05&year=2009

ADAPP aylıq Hesabatı, Aprel 2009

İranda Azərbaycanlı Siyasi Məhbusları Müdafiə Assoasiasiyasının (ADAPP) aylıq hesabatı , Aprel 2009 -ci il

İran dövlətinin azərbaycanlı mədəni fəallara qarşı təyziq və həbləri keçən ayda da davam etmişdir. Azərbaycanlı fəallar əsassız olaraq həbs edilməkdə, haqlarındakı ittihamlar açıqlanmadan və vəkil tutmaq hüquqları verilmədən işgəncə və pis rəftar görmək təhlükəsi altında saxlanılmaqdadırlar.

Saxlanılanlar:

Müxtəlif xəbər mənbələrindən alınan məlumatlara görə Təbrizdə azərbaycanlı yazar və mədəni fəal Neği Əhmədi Azər Müqəddəmin 16 aprel şənbə günü saxlanılaraq şəhərin Ettelaat (xüsusi xidmət orqanı) istintaq mərkəzinə aparılmışdır.

Müqədəmin ailəsinin yazarın həb edilmə səbəbilə əlaqədar məlumat ala bilmədikləri, ancaq bunun adı çəkilən fəalın yayımlanan kitabları ilə bağlı ola biləcəyini düşündükləri açıqlandı.

Azərbayan tarixi,dil və ədəbiyyatı sahəsində “Türk dili və Azərbaycan Tarixi”, “Məşrutiyyət Olayları”, “Sultan Məmməd və Təbriz Minyatur Məktəbi” kimi bir çox kitabın müəllifi və tərcüməçisi olan Əhmədi Azər Müqəddəm İran Yazıçılar Birliyinin üzvü və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin fəxri üzvüdür.

Məhbus Ramin Sadiqinin Səhhətilə əlaqədar narahatlıqlar

5 fevral 2009 tarixində Ərdəbildə atasının evində tutularaq şəhərin Ettelaat (xüsusi xidmət orqanı) istintaq mərkəzinə aparılan azərbaycanlı mədəni fəal Ramin Sadiqi 12 aprel 2009 tarixindən etibarən Ərdəbil həbxanasının ümumi kalonuna köçürülmşdür.

Tutulanın ailəsinin, özünün vəziyyəti və saxlanma səbəbini öyrənmək səbəbilə məhkəmə və həbsxana səlahiyyətlilərinə edikləri müraciətlər nətiəsiz qalmışdır. Ailəsi fəalın şiddətli işgəncə gördüyünə inandıqlarını və hal-hazırda vəziyyətinin yaxşı olmadığını bildirmişdir.

Bundan əvvəl də yerli əbər mənbələri adı çəkilən şəxsə saxlanılma zamanı əsassız cinayət senariləri qəbul etdirmək məqsədilə şiddətli fiziki və psioloji işgəncələr verdikləri bildirmişdi. Verilən məlumatlara görə Sadiqinin saxlanılma müddəti işgəncə altında verdiyi etirafları daha sonra inkar etməsi səbəbilə uzadılmışdı.

Adı çəkilən fəalın qardaşları olan İbrahim və Məmməd Sadiqi özü İlə eyni vaxda 20 gün nəzarətdə saxlanılan sonra 30 min dollar təminatı qarşılığında azad edilmişdi. İbrahim və Məmməd Sadiqinin saxlanıldıqları müddət boyunca işgəncə və pis rəftara məruz qaldıqları, vəkil tutma və ailələr ilə görşmə hüququndan məhrum edildikləri bildirildi.

Ramin Sadiqi daha əvvəl 21 fevral 2007 tarixində Dünya Ana dili tədbirlərində bildirişlər yaydığı üçün saxlanılmış və bir aydan sonra təminat qarşılığında azad edilmişdi. Beynəlxalq Əfv Təşkilatı bu mövzuda yayımladığı hesabatda Ramin Sadiqini vicdan məhbusu elan edərək dərhal azad edilməsinə çağırmışdı.

Verilən Həbs Cəzaları

Şərqi Azərbaycan əyalətinin Əhər şəhərində 17 yaşındakı azərbaycanlı tələbə fəal İbrahim Nuri, beş il boyunca təxirə salınacaq 10 aylıq həbs cəzasına məhkum edildi.

İbrahim Nuri 6 aprel 2009-cu İl tarixində Əhər İnqilab Məhkəməsinin birinci şöbəsində vəkilsiz və bağlı olaraq keçirilən məkhəməə 2006-cı ilin may ayında İranda azərbaycanlıların dövlət qəzetində yayımlanan təhqir məzmunlu karikaturaya qarşı etiraz nümayişlərinə qatılmaq və “rejim əleyhinə təbliğat aparmaq” ittihamı ilə mühakimə edildi. İbrahim Nuri verilən qərarla əlaqədar appelyasiya məhkəməsinə müraciət etdi.

17 yaşındakı azərbaycanlı fəal daha əvvəl mədəni fəaliyyətləri səbəbilə dəfələrcə həbs edilibdir.

O, ilk dəfə 7 may 2007-ci ildə Əhər şəhərinin Ettelaat (xüsusi xidmət orqanı) mərkəzinə çağırılmış və 3 gün nəzarətdə saxlanıldıqdan sonra təminat qarşılığında azad edilmişdi. Həmin ilin 21 mayında isə “Qanundan kənar yığıncaqlara əvət bildirişlər yaymaq” ittihaı ilə təkrar həbs edilmiş və bir həftə sonra təminat qarşılığnda azad edilmişdi. Adı çəkilən fəal keçən il mədəni fəaliyyətləri əsas göstərilərək təhsil alığı lisseyin müdiri tərəfindən 3 gün ərzində məktəbdən kənar edilmişdi.

Azərbayanlı işçi fəal Məmməd Cərrahi Şərqi Azərbaycan Appelyasiya Məhkəməsinin 6-cı Şöbəsindən Hakim İmani tərəfindən 4 ay şərtli (təxirə salınma) həbs əzasına məhkum edildi.

Cərrahi 2006-cı ildə işçi hüquqları ilə əlaqədar bir jurnalın yayımı səbəbilə “rejim əleyhinə təbliğat aparmaq” itihamı ilə 4 ay –təxirsiz- həbs əzasına məhkum edilmişdi. Adı çəkilən fəal 20 sentyabr 2008 tarixində Təbrizdə saxlanılaraq şəhərin mərkəzi həbsxanasına aparıldı.

Göstərilən tarixdə məhkəmə qərarı fəala bildirilməmiş və appelyasiyaya müraciət emək hüququ əlindən alınmışdı.

Məmurların bu cəzasının dəqiq olduğunu demələri ilə fəalın vəkili appelyasiya məhkəməsinə müraciət etmiş və Cərrahi 20 gün saxlanılandan sonra Təbriz həbsxanasından azad edilmişdir. Vəkilin etirazından sonra ərrahinin ittiham işi Şərqi Azərbayan əyaləti Appelyasiya Məhkəməsinin 6-cı Şöbəsinə köçürülmüş və 2009-u ilin fevral ayında verilən hökmə görə 4 ay həbs cəzası iki il üçün təxirə salınmışdır. Fəal Məmməd Cərrahi həbs edilməsi səbəbilə 2008-ci ilin sentyabr ayında işdən qovulmuşdur.

Həbs edilənlər

Azərbaycanlı mədəni aktivist Əli Hüseyinnejad, 4 Aprel 2009 günü həbs olunaraq 8 aylıq həbs cəzasını çəkməsi üçün Maku həbsxanasına aparıldı. Bu aktivist xalqı 2006-cı ildə azərbaycanlıların İran qəzetinin təhqir məzmunlu karikaturasına qarşı etiraz nümayişlərinin 1-ci ildönümü nümayişlərinə dəvət etməsi səbəbiylə nəzarətə alınmışdı. "rejim əleyhinə təbliğat aparmaq" ittiham ilə mühakimə olunan aktivist 1 il həbs cəzasına məhkum edilmiş, bu cəza apelyasiya məhkəməsinin qərarıyla 8 aya endirilmişdi.

Əli Hüseyinnejad daha əvvəl 2006-cı ilin May ayında da nəzarətə alınmışdı. O bir ay boyunca nəzarətdə tutulduqdan sonra İnqilab Məhkəməsi tərəfindən 500 dollar pul cəzası kəsilmişdir.

Azərbaycanlı Fəal Din Adamı Hüccetü'l-islam Əzmi Qədim azadlığa buraxıldı:

Azərbaycanlı fəal din adamı Hüccet'ül-İslam Əbdüləziz Əzmi Qədim, 16 Aprel 2009 ildə bir illik həbs cəzasının sona çatmasıyla Qum şəhərinin Lengrud Həbsxanasından azadlığa buraxıldı.

Əzmi Qədim, 2005-ci ilin Aprel ayında Din Adamları Xüsusi Məhkəməsi tərəfindən "Din adamlığı şərəfinə hərəkat" ittihamı ilə 10 il müddətinə din adamlığı paltarı geymək qadağan edilmiş, ancaq verilən hökmə əməl etməməsi səbəbiylə 2008-ci ilin May ayında eyni ittihamla mühakimə olunaraq Qum şəhərinin Din Adamları Məhkəməsi tərəfindən bir il həbs cəzasına məhkum edilmişdi. Əzmi Qədim, 2008 May 3 -də həbs olunaraq Qumun Lengrud Həbsxanasına aparılmışdı.

Əzmi Qədim keçdiyimiz illərdə dəfələrlə nəzarətə alınmış və həbsxanaya aparılmışdır. O, 5 Avqust 2005 tarixində Təbriz parkında Məşrutiyyət inqilabının ildönümü mərasimlərində iştirakı səbəbiylə nəzarətə alınmış və 3 ay sonra təminat qarşılığında sərbəst buraxılmışdı. Əzmi Qədim, çıxarıldığı məhkəmədə 18 ay həbs, Azərbaycan bölgəsindən 5 il sürgün və "din adamlığı şərəfinə təhqir" cinayətindən 10 il müddətlə din adamlığı paltarı geymək qadağası cəzalarına məhkum edilmişdi. Azərbaycanlı din adamı, 2006-cı ilin Mart ayında həbs cəzasını çəkmək üzrə Təbriz həbsxanasına göndərilmiş, ancaq 6 ay sonra şərtli əfv ilə çıxarılmışdı.

Beynəlxalq Əfv Təşkilatı, 24 Avqust 2005, 4 May 2006 və 27 Oktyabr 2006 tarixlərində Hüccet'ül-İslam Əbdüləziz Əzmi Qədimin vəziyyətiylə əlaqədar 3 ay bildiriş yayımlamışdır.

Azərbaycanlı Əhli Haqq (Şiə) Məhbuslar Aclıq Tətili Başlatdılar:

Yerli qaynaqlardan alınan xəbərlərə görə, İranın Yəzd həbsxanasında məhbus olan Azərbaycanlı Əhli Haqq (Şiə) məhbuslar Səhənd Əli Məhəmmədi, Baxşəli Məhəmmədi və İbadullah Qasımzadə, həbsxana səlahiyyətlilərinin pis rəftarına məruz qalmaqdadırlar. Adı çəkilən məhbusluların, həbsxanadakı əlverişsiz vəziyyəti və əsas insan hüquqlarının tapdalanmasına etiraz etmək adına 21 Aprel 2008 Çərşənbə axşamı günündən etibarən aclıq tətilinə başladıqları bildirildi.

Məhbus yaxınlarının ifadə etdiklərinə görə, Yəzd Həbsxanasının səlahiyyətliləri, gecə vaxtı ibadət edən İbadullah Qasımzadəyə maneə törətməyə təşəbbüs göstərmiş ancaq məhbus, ibadətinə davam etməkdə israr edincə özünü döyərək həbsxananın hücrə hissəsinə aparmışlar. Qasımzadənin hücrədə ibadətinə davam etdiyini fərqinə varan vəzifəlilər hücrəyə girərək məhbusun üzünə bibər qazı sıxmış və özünü şiddətlə döymüşlər.

Bu hadisədən sonra, eyni həbsxanadakı digər Şiə məhbuslar olan Səhənd Əli və Baxşəli Məhəmmədi, həbsxana vəzifəlilərinin rəftarlarına və əsas insan hüquqlarının tapdalanmasına qarşı aclıq tətilinə başlamışlar. Hələ də həbsxana hücrəsində tutulan İbadullah Qasımzadənin vəziyyəti bilinməməkdədir.

Bu üç məhbus, Yunis Ağayan və Mehdi QasımzadƏ ilə birlikdə Əhli Haqq (Şiə) inancının Atəşbəyli təriqətinə mənsub olub Qərb Azərbaycan əyalətinin Qoşaçay (Miyandoab) əyalətində 4 il əvvəl asayiş keşikçiləri ilə Şiə kəndlilər arasında çıxan qarşıdurmada həbs olunmuşlardı. Məhkəmədə edam cəzasına məhkum edilən azərbaycanlı Şiələrin üçünün cəzası, apelyasiya məhkəməsinin qərarıyla Yəzd həbsxanasında 13 il həbs cəzasına çevrilmiş, ancaq Mehdi Qasımzadə və Yunis Ağayanın edam cəzaları ləvğ edilməmişdi. 27 yaşındakı Şiə məhbus Mehdi Qasımzadə 28 Fevral 2009 səhəri edam edildi, hələ də Urmiya həbsxanasında məhbus olan Yunis Ağayanın edam hökmünün nə vaxt həyata keçiriləcəyi isə bilinmir.

Beynəlxalq Əfv Təşkilatı, 27 Aprel Bazar ertəsi günü nəşr etdiyi təcili hərəkat çağırışında Yunis Ağayanın vəziyyətilə əlaqədar narahatlıqlarını bildirərək edam hökmünün ləvğ edilməsinə çağırdı.

Məhkəməyə Çıxarılanlar:

Azərbaycanlı mədəni aktivistlər Saleh Molla Abbasi və Məhərrəm Kamrani, 11 Aprel 2009 Şənbə günü Əhər şəhərinin İnqilab Məhkəməsində mühakimə olundular.

Molla Abbasi və Kamrani 2006-cı ilin Aprel ayında Əhər şəhərində nəzarətə alınmış və sırayla 45 və 20 gün nəzarət müddətindən sonra, təminat qarşılığında Əhər və Tebriz şəhərlərinin Ettelaat (kəşfiyyat və təhlükəsizlik təşkilatı) sorğu mərkəzindən sərbəst buraxılmışdılar.

Adı çəkilən aktivistlərə istiqamətli ittihamlar, "məlumat yayaraq rejim əleyhinə təbliğat etmək", "Pan-Türkizm təbliğatı" və "Qanunsuz yığıncaqlara qatılmaq" olaraq açıqlanmışdır.

Mühəndis Mollaabbasi, Təbriz Universiteti əkinçilik fakultəsindən məzun olub universitetdəki şagird hərəkatının köhnə fəallarındandır. Doktor Məhərrəm Kamrani isə Urmiya Universiteti baytarlıq fakultəsindən məzun olub, Şəhriyar Birliyinin idarə heyəti üzvü, bağlanılmış şagird jurnalı Oyanışın məsul müdiri və Azərbaycan Nəşrləri Birliyi üzvüdür.

Saleh Molla Abbasi daha əvvəl 2006-cı ilin May ayında Azərbaycanlıların dövlət qəzetindəki təhqir məzmunlu karikaturaya istiqamətli etiraz nümayişlərinin birinci il dönümündə nəzarətə alınmış və bir həftə sonra azadlığa buraxılmışdır.

Beynəlxalq Əfv Təşkilatı 2 və 3 May 2006 tarixlərində nəşr etdiyi iki bildirişdə Saleh Molla Abbasi və Məhərrəm Kamraninin nəzarətdə tutulmasını qınamış və sərbəst buraxılmaları çağırışını etmişdir.

İranda Azərbaycanlı Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyi sədrinin Danışıq Mətni

Birlikdə kiçik bir qığılcımı, irqçilik duvarlarının kərpiclərini yaxacaq olan şiddətli yanğınlara çevirə bilərik

Faxtə Zamanı, İranda Azərbaycanlı Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyi (ADAPP) sədri, 23 Aprel 2009 Cümə axşamı günü, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İrqçiliklə bağlı konfransdakı "Voices: Everyone affected by racism has a story that should be heard" (İrqçiliyə məruz qalmış hər kəsin anladacaq bir hikayəsi vardır) panelində danışaraq Azərbaycanlıların İranda məruz qaldıqları irqi ayrı-seçkilikdən söz açdı.

İranda Azərbaycanlı Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyi sədrinin Danışıq Mətni:

Mən Faxtə Zamanı, İranda Azərbaycanlı Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin qurucusu və indiki başçısıyam. Üç ildən bəri, İranda Fars olmayan millətlərin ana dili və mədəni haqqları üçün verdikləri mübarizəyə diqqət çəkmək məqsədiylə dəfələrcə Quzey Amerika və Avropaya səfər edərək müxtəlif yığıncaqlarda danışdım. Fəaliyətlərimi durdurmaq üçün saysız təhdidlərə baxmayaraq, insan haqları pozuntularına məruz qalanları və onların ailələrini təmsil etmək üçün əlimdən gələni edirəm. Bu insanlar yalnız ana dillərini işlətdikləri və ya ana dildə təhsil haqqı tələb etdikləri üçün həbs olunub işgəncə görürlər. Bütün bunlar İranın, toplum içinə qədər yayılmış irqçi sisteminin bir sonucudur.

Çox təəssüf ki, İranda böyümüş bir Azərbaycanlı olaraq irqçiliyə bir çox kəz tanıq oldum. Bunun bir sonucu olaraq irqçiliyə məruz qalan digər bütün toplumları anlayır və hisslərini paylaşıram. İrandakı irqçiliyi və buna qarşı çıxanların məruz qaldıqları insan haqqları pozuntularını anlatmaq məqsədi ilə Durban Konfransında olduğum üçün sevinirəm. Danışığıma başlamadan öncə, bəlli bir irqi ya da toplumu anlatmaq üçün deyil, İran irqçiliyini ictimai bir problem olaraq müzakirə etmək üçün burada olduğumu açıqlamaq istəyirəm. Söz etdiyim irqçilik, yalnız dövlət tərəfindən deyil, İran cəmiyyətinin bütünü tərəfindən mənimsənmişdir. İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edən, Fars olmayan millətlərin, məruz qaldığı bu ayrı-seçkilik, uşaqlıqdan etibarən insanların yaşamında etgisini göstərməkdədir.

Danışığıma İranda bir Azərbaycanlı olaraq yaşadığım təcrübələrdən söz açaraq başlamaq istəyirəm. Azərbaycanlıların çoxu kimi, evdə ana dilimi danışıb və dilimiz, mədəniyyətimiz və tariximizlə qürur duyan ailəmdən Azərbaycanlıların İran toplumundakı böyük önəmini göstərən hikayələr dinləyərək böyüyürdüm. Bu hikayələr mənə güclü və dəyərli bir xalqın nəsilindən gəldiyimi hiss etdirərdi. Bütün bunlar, ilk oxula (məktəbə) başlayıb irqçiliyi tanıdığımdan sonra dəyişdi. Bu irqçiliyi sinif yoldaşlarımdan deyil, müəllimlərimdən görməyim vəziyyəti daha da pisləşdirirdi. Oxulda Farsca danışmağı öyrənməyə məcbur edilərdik və ana dilimizi istifadə etmək böyük bir günah sayılardı. Tarix kitablarımızda bütün hadisələr, Fars irqinin görkəmini göstərəcək şəkildə təhrif edilmişdi. Heç birimiz ana dilimizdə yazılmış kitabları oxuya bilmirdik və Fars mədəniyyəti bizə bütün İranlıların ortaq şəxsiyyəti olaraq göstərilirdi. Azərbaycan Türklərinin İranın tarixindəki önəmli rollarını görməməzlikdən gəlirdilər. Bir çox yerdə, Azərbaycan Türklərindən, Fars mədəniyyətini yıxıb yandıran vəhşi bərbərlər olaraq bəhs edilirdi.

Təhsil Nazirliyinin müfəttişləri siniflərimizə girərək müəllimlərin dərs məzmunlarını birə-bir izləyib izləmədiklərini kontrol edərdi. Əks halda işlərini itirəcək olan müəllimlərimiz, çoxunluqla Azərbaycanlı olmalarına baxmayaraq, bu sistemə uymuşdular. Təhsil Nazirliyi, Farsca xaricindəki dillərdə danışan uşaqların sinifdə döyülərək və ya məktəbdən uzaqlaşdırılaraq cəzalandırılmasını təsdiqləyirdi. Farsca xaricində bir dildə tualetə getmək üçün icazə istəyən şagirdlər belə cəzalandırılırdı. İrqçilik yalnız oxula sınırlı qalmırdı, mənsubu olduğum millətin düzənli olaraq radiolarda, televiziya kanallarında və rəsmi mətbuat nəşr orqanlarında aşağılandıqlarına tanıq olurdum.

Bu gün bu durum hələ davam edir. Azərbaycanlılar radiolarda və milli mətbuatda zəkası yetərsiz, insanlıqdan uzaq "hamam böcekleri" (Tarakan) olaraq təsvir edilirlər. Fars olmayan millətlərin əhalisinin sıx olduğu bölgələrin iqtisadi inkişafı əngəllənir. Çoxunluqla Azərbaycanlıların yaşadıqları məhəllələrdəki esnafın mağaza və dükanları üçün Farsca xaricindəki dillərdən ad seçmələri belə əngəllənir, əks halda dükanlarına zərər verilir və ya bağlanılırlar.

İranın Fars olmayan millətlərinə irqçilik yalnız ölkə sərhədləri içərisində bitmir. Şəxsən İranın xaricində, Qərbliləşmiş İranlılar tərəfindən, bir çox irqçi hərəkətə tanıq oldum. Əsas rahatsız edici olan, bu irqçi hərəkətlərin təhsil səviyyəsinin yüksəlməsiylə sona çatmamasıdır. Elitlər, professorlar, doktorlar vs. hələ özlərinə son dərəcə təbii gələn bu rəftarı davam etdirirlər. İranın siyasi müxalifət qrupları da eyni durumdadırlar.

Bir çox insan bu məsələni, İranın nüvə proqramı ya da genəl insan haqları qonularının yanında daha əhəmiyyətsiz görür. Ancaq İranda Fars olmayan millətlərin məruz qaldığı irqçilik, ən az İran hökumətinin üzləşdiyi digər məsələlər qədər ciddiyə alınması lazım olan son dərəcə əhəmiyyətli bir mövzudur. Fars olmayan millətlər İran əhalisinin yarısından çoxunu oluşdurduqları üçün, bu problem əslində İran toplumunun çoxunluğunun problemidir.

İran əhalisinin dörddəbirindən çoxunu oluşduran Azərbaycanlılar, Azərbaycan Respublikasının əhalisinin təxminən üç qatıdırlar. Sərhədin iki tərəfindəki Azərbaycanlılar ortaq dili və mədəniyyəti paylaşmaqdadırlar, ancaq Quzey Azərbaycan 1991-ci ildən bəri müstəqilliyini qazanıb mədəni olaraq inkişaf edərkən Güney Azərbaycanlılar 80 ildən uzun sürədir Farslaşmağa zorlanmaqdadırlar. İranda asimilasyona boyun əyməyən Azərbaycanlılar tərd olmaqda və ictimai irəliləmələri əngəllənməkdədir. Ayrı-seçkilikçi nizama qarşı səsini yüksəltməyə cəsarət edənlər həbs olunmaqda, işgəncə edilməkdə və hətta öldürülməkdədirlər.

Bu durum, 2006-cı ilin May ayında rəsmi "İran" qəzetində nəşr olunan və Fars bir uşaq ilə Azərbaycan Türkcəsində danışan bir hamam böcəyi (tarakan) arasındakı ünsiyyətsizliyi anladan karikaturalar nəticəsində açıqca ortaya çıxdı. Bu nəşrə təpgi olaraq Azərbaycanlı əhalinin sıx olduğu Təbriz, Urumiye, Ərdəbil, Zəncan, Xoy, Nəğədə (Sulduz) və digər bir çox şəhərdə xalq küçələrə-xiyavanlara çıxaraq etirazlara başladı. İran hökumətinin bu etirazlara təpgisi sərt və sürətli oldu. Verilən hesabatlarda yüzlərlə insanın həbs olunduğu və onlarla silahsız etirazçının təhlükəsizlik gücləri tərəfindən öldürüldüyü bildirilməkdədir.

Tanınmış siyasi məhbus (vicdan məhbusu) Abbas Lisani, bu etirazlar əsnasında nəzarətə alınmış və mühakimə olunmuşdu. Ona verilən cəza, dükanının Azərbaycan Türkcəsindəki adını dəyişdirməyi rədd etməsi səbəbiylə verilən digər cəzayla birləşdirildi və həbs sürəsi təxminən 6 ay öncə sona çatdı. Lisani, həbs sürəsində gördüyü əziyətlərə etiraz etmək üçün bir neçə dəfə aclıq etirazı başlatmasına baxmayaraq vəzifəlilər ona şiddət göstərməyə davam etdilər.

Abbas Lisani ilə eyni qədəri paylaşan çox sayda aktivist var. Karikatura etirazlarının ildönümündə nəzarətə alınan 25 yaşındakı mədəni aktivist Fərhad Möhsüni, 20 gün boyunca gördüyü şiddətli işgəncələr üzündən həyatını itirdi. Bunlar, yaşanan durumların yalnız bilinən örnəkləridir. İran mühakimə sistemi gizliliklə icra edildiyi üçün, bir çox adam anlatdığım durumları yaşamış ola bilər.

İranda gələnək və ənənə halına gəlmiş irqçilik sistemi və etnik ayrı-seçkilik, əsla daha önəmli görünən ayrı məsələlərin kölgəsində buraxılmamalıdır. İrqçilik, mənim kimi insanlar üçün, yaşamı boyunca ayrı-seçkilikçi önyarqılar və irqçi lətifələr (Joke) eşitmək, ana dilinə və mədəniyyətinə özgələşməyə zorlanmaq anlamını verməkdədir. Ancaq İranda açıqca irqçilik nizamına qarşı səsini yüksəltməyi seçmiş olan daha cəsur insanlar üçün bu həbs olunmaq, işgəncə görmək və hətta öldürülmək deməkdir. Bunlar İran toplumunda yerləşmiş problemlərin əlamətləridir. Əgər bu özgədən nifrət (xenophobia) fəlakətini müalicə edə bilsək, digər dilləri eşidəcək, mədəniyyətlərin inkişafına və toplumun irəliləməsinə şahid ola biləcəyik. İranın çeşid çeşid mədəniyyətinin, öz mədəniyyətlərini ana dillərində öyrənmələrini və milli qəhrəmanlarını xatırlamalarını təmin edə biləcəyik. Hər şeydən önəmlisi, təməl insan haqları üçün mübarizə edən aktivistlərin işgəncə edilərək öldürülməsini önləyəcəyik.

Bütün bunlara gedən ilk addım, bu irqi ayrı-seçkilik sistemini dünyaya eşitdirməkdir. Birlikdə kiçik bir qığılcımı, irqçilik duvarlarının kərpiclərini yaxacaq olan şiddətli yanğınlara çevirə bilərik. Dr. Martın Luther Jing Jr'nin dediyi kimi: " Ən sonunda, düşmənlərimizin sözlərini deyil, dostlarımızın səssizliyini xatırlayacağıq". Bu səbəblə bütün dünyanı İran toplumuna yerləşmiş olan irqi ayrı-seçkilik problemini bildirməli və bunun sona çatması üçün çaba göstərməliyik.

Verdiyiniz zaman üçün çox təşəkkür edirəm.

İranda türkçü molla həbsdən çıxdı

İranda türkçü molla həbsdən çıxdı

Bu səsləri gərək dünya eşitsin!

Bu səsləri gərək dünya eşitsin!

şəkli tiklayin

Faxtə Zamani, BMTnın irqçilik əleyhinə konfransında iştirak edir

Faxtə Zamani, BMTnın irqçilik əleyhinə konfransında iştirak edir